Zwarte besRibes nigrum

De zwarte bes wordt niet geënt: ze wordt altijd als struik op eigen wortel geplant, wat haar lange leven en haar gemakkelijke vernieuwing verklaart. De Schotse Ben-rassen werden geselecteerd voor koele, regenachtige klimaten zoals het onze; Ben Sarek blijft compact, rond 1,2 m, ideaal in een kleine tuin, terwijl Ben Lomond en Ben Connan 1,5 m halen. Het Zweedse Titania is zeer groeikrachtig en bestand tegen roest. Verkies een gecertificeerde tweejarige plant met twee of drie stengels boven een stek van de buren, die vaak de rondknopmijt en het reversievirus meedraagt.

De zwarte bes bloeit vroeg, al vanaf half april, en haar bloemen vallen bij -2 °C: vermijd laagtes en hellende tuinbodems waar de koude lucht zich verzamelt, en verkies een open plek die toch beschut is tegen de oostenwind. Volle zon geeft de zoetste bessen; lichte halfschaduw wordt verdragen en stelt de bloei zelfs uit, wat bij ons geen nadeel is. Laat 1,5 m aan elke kant vrij om te circuleren en een net te spannen. Plant haar niet in de buurt van een weymouthden, waardplant in de levenscyclus van de bessenroest.

De zwarte bes is de veeleisendste van het kleinfruit: maak een kuil van 60 cm zijde en 40 cm diep, en maak de bodem los zonder hem naar boven te halen. Meng door de uitgegraven grond een derde rijpe compost en een flinke schep goed verteerde mest, plus een handvol gemalen hoornmeel dat traag voedt. De bodem moet koel blijven zonder te verstikken: verhoog op zware klei de aanplant lichtjes op een heuveltje van 10 cm in plaats van een gat te graven dat water zou vasthouden. Een pH rond 6 past haar.

Plant van november tot maart, vorstvrij, blootwortelig, nadat u de wortels een uur in water hebt gedompeld. Zet de wortelhals 5 cm dieper dan in de kwekerij, want de zwarte bes moet voortdurend nieuwe stengels uit de wortelstok maken; die diepe planting is de sleutel tot een struik die zich vernieuwt. Vul aan met het verrijkte mengsel, druk aan, giet tien liter. Snoei daarna alle stengels terug tot twee of drie ogen boven de grond: dat is moeilijk om te doen, maar de struik komt in het voorjaar krachtig terug met zes tot acht nieuwe stengels. Mulch 10 cm dik.

Een zwarte bes in een bak kan, maar overtuigt minder dan een rode bes: de plant moet haar stengels vanaf de voet vernieuwen, en een pot beperkt dat. Kies Ben Sarek, de compactste, in een bak van minstens 50 liter, gevuld met een compostrijk mengsel. Giet royaal van mei tot juli, want het brede blad verdampt veel, en breng elk voorjaar compost aan bovenop. Snoei korter dan in volle grond, tot vijf of zes stengels. Reken op een oogst van een tot twee kilo en op vernieuwing van de plant om de acht jaar ongeveer.

De vaakst gemaakte fout is de plant bij het planten niet terugsnoeien, uit vrees een jaar te verliezen: men krijgt een struik met drie stengels die pover blijft. De tweede is wachten tot het einde van de oogst om vast te stellen dat de bloemen bevroren zijn: een vliesdoek over de struik op een heldere aprilnacht redt het seizoen. Men ziet ook zwarte bessen in droge, zandige grond zonder mulch, die in augustus hun blad verliezen. Haal tot slot geen oude plant uit de tuin van de buren: de gezwollen knoppen van de rondknopmijt verspreiden zich in drie jaar.

De zwarte bes heeft grote bladeren en een oppervlakkig wortelgestel: ze lijdt snel in juni, wanneer de wind de bodem uitdroogt. Giet de eerste twee zomers elke week bij droog weer, tien tot vijftien liter aan de voet, zonder het blad nat te maken om echte meeldauw niet in de hand te werken. De beslissende periode loopt van de vruchtzetting tot het dikken van de bessen, van half mei tot eind juni. Een bijkomende gietbeurt begin augustus ondersteunt de aanleg van de vruchtknoppen voor het volgende jaar. Volwassen en goed gemulcht vraagt de struik alleen nog water tijdens langdurige hittegolven.

De zwarte bes is het enige kleinfruit dat een jaarlijkse mestgift verdraagt en zelfs waardeert: spreid in maart, onder de mulch, een kruiwagen verteerde mest of rijpe compost voor drie struiken, aangevuld met een handvol gezeefde houtas voor de kali. Vernieuw daarna een mulch van 10 cm houtsnippers of dode bladeren, die de koelte bewaart en elk wieden vlak bij de oppervlakkige wortels overbodig maakt. Een bespuiting met verdunde brandnetelgier in april geeft jonge planten een duw in de rug. Bemest niet meer na juli.

De zwarte bes draagt vooral op eenjarig hout, wat minder op tweejarig, en daarna nagenoeg niet meer. Het vormen is eenvoudig: laat na de plantsnoei twee winters lang groeien zonder te snoeien. Vanaf het derde jaar snijdt u elke winter een kwart van de oudste stengels tot op de grond af, die met donkere en vertakte schors, samen met de liggende of iele stengels, om tien tot twaalf stengels over te houden waarvan een derde scheuten van het jaar. Kort de krachtige scheuten van de voet nooit in, zij dragen de volgende oogst. Verbrand hout met gezwollen knoppen.

De rondknopmijt, een piepklein mijtje dat de knoppen tot ronde bollen doet opzwellen, herkent u in de winter: pluk elke verdachte knop en verbrand hem, en rooi een plant waarvan meer dan een derde van de knoppen is aangetast. Echte meeldauw maakt de jonge scheuten in juni wit bij warm en vochtig weer; de Ben-rassen zijn er bestand tegen, zo niet verstuift u spuitzwavel of verdunde melk zodra het eerste vilt verschijnt. Roest, in oranje vlekken onder de bladeren, verdwijnt door dennen weg te houden en de gevallen bladeren op te rapen. Merels regelt u met een net dat u spant zodra de bessen zwart worden.

In januari snoeit u en inspecteert u de knoppen. In maart bemest en mulcht u; eventueel plukt u enkele knoppen voor een maceraat. In april let u op vorst en legt u op heldere nachten een vliesdoek. In mei giet u als de maand droog is en let u op echte meeldauw op de jonge scheuten. In juni spant u het net en spot u de eerste zwarte bessen onderaan de trossen. Oogst in juli in twee of drie beurten. In augustus giet u een laatste keer en plukt u wat bladeren om te drogen. In de herfst raapt u de gevallen bladeren op als er roest is opgetreden.

Naast de basisregels verandert één detail alles: de trossen van eenzelfde stengel rijpen niet samen, en een bes die al vier of vijf dagen zwart is, is zoeter dan een pas zwart geworden bes. Voor cassislikeur of gelei volstaat één enkele oogst wanneer drie kwart van de bessen zwart is; om vers te eten gaat u drie keer langs. Behandel ze voorzichtig, de bes barst en vlekt. Vries in op een plaat en daarna in zakjes; bevroren bessen ris u met één hand af. De zwarte bes verliest in de diepvries niets van haar aroma, in tegenstelling tot de aardbei.