UiAllium cepa

De ui wil zon van ’s morgens tot ’s avonds en een bodem die na regen snel opdroogt. Geef haar het best gelegen bed, ver van hagen en grote groenten die schaduw zouden werpen op haar fijne loof. Vermijd de lage delen van de tuin waar het water in winter en voorjaar blijft staan: in onze leem- of kleigronden is dat waar de bollen wegrotten. Idealiter kreeg het bed compost voor de vorige teelt, bijvoorbeeld pompoenen, aardappelen of kolen. Houd een rotatie van drie tot vier jaar aan met knoflook, sjalot en prei, die dezelfde ziekten delen.

Bewerk de grond aan het einde van de winter met een woelvork of een spitvork, zonder hem om te keren, en verkruimel hem daarna fijn met de hark. Geef vooral geen verse mest of jonge compost: die doen de bollen rotten en trekken de uienvlieg aan. In een zware grond werkt u twee of drie emmers grof zand en zeer rijpe compost per vierkante meter in, of maakt u een verhoogd bed van tien tot vijftien centimeter. Laat de bodem daarna een tot twee weken bezakken voor u plant: de ui houdt van een bezonken grond, niet van een losse, luchtige grond waarin de wortels geen houvast vinden.

Voor beginners zijn plantuitjes de veiligste weg: ze komen snel op, weerstaan slakken en geven binnen vier maanden een oogst. Kies stevige plantuitjes ter grootte van een hazelnoot, zonder groene kiem of zachte plek. Grote plantuitjes vormen gemakkelijker een bloemstengel. Zaaien is goedkoper en past bij bewaarrassen zoals Jaune paille des Vertus of bij witte uien: het vraagt een fijne grond, een trage opkomst van twee tot drie weken en zorgvuldig wieden. Een derde mogelijkheid, de perspotplanten die in april in het tuincentrum worden verkocht, combineert de voordelen van beide.

Plant zomeruien zodra de grond zich laat bewerken zonder aan de laarzen te kleven, in België doorgaans tussen half maart en half april. Planten in een koude, doorweekte grond doet de plantuitjes rotten of veroorzaakt doorschieten. Trek rijen met vijfentwintig centimeter tussenruimte en druk om de tien centimeter een plantuitje met de punt naar boven in de grond, tot alleen de punt nog uitsteekt. Druk licht aan met de vlakke hand. Als merels en eksters de pas geplante uitjes uittrekken, dekt u het bed twee weken af met een net of een vliesdoek, tot de wortels houvast hebben.

Winterrassen zoals Radar, Senshyu of Shakespeare worden tussen half oktober en half november geplant en al in juni geoogst, wanneer uien in de winkel peperduur zijn. Ze doorstaan onze winters zonder bescherming, maar eisen absoluut een goed drainerende grond: op een verhoogd bed of op een rug van vijftien centimeter, anders doet de winterregen ze rotten. Zet ze iets ruimer, op vijftien centimeter, want ze worden dikker. Mulch ze niet, vocht aan de hals is fataal. In het voorjaar komen ze vroeg weer op gang en leveren ze hun oogst vóór de grote aanvallen van valse meeldauw in juli.

De ui neemt genoegen met een bak van minstens vijfentwintig centimeter diep, gevuld met twee derde potgrond en een derde zand of perliet voor de drainage. Plant de uitjes om de tien centimeter, met de punt net aan de oppervlakte, en zet de bak in de volle zon, tegen een muur op het zuiden. Giet alleen wanneer het substraat tot drie centimeter diep droog is. Bakken zijn bijzonder geschikt voor witte lente-uien en pijpajuin, die jong worden geplukt; grote bewaaruien blijven er kleiner. Op het balkon is de uienvlieg zeldzaam, en dat is een echt voordeel.

De eerste fout is de plantuitjes te diep stoppen: ze verzwakken en de bol blijft klein. De tweede is planten in een pas bemeste grond, wat de vlieg aantrekt en rot veroorzaakt. De derde is de rijen dichter zetten om plaats te winnen: zonder lucht slaat de valse meeldauw toe en droogt het loof nooit op. Men vergeet ook vaak te wieden, terwijl de ui met haar smalle loof in enkele weken verstikt raakt door vogelmuur. Tot slot veroorzaakt te vroeg planten, in februari, in een koude grond, het doorschieten: beter twee weken langer wachten.

De ui is een van de zuinigste groenten van de moestuin. Na het planten volstaat één gietbeurt om de plantuitjes in contact te brengen met de grond. Daarna giet u alleen bij uitgesproken droogte, wanneer de grond tot vijf centimeter diep droog is en het loof blauwachtig wordt, in ons klimaat meestal niet voor mei of juni. Giet aan de voet, vroeg in de ochtend, zonder de bladeren nat te maken, met een gieter per twee meter rij. Stop met gieten zodra de bladeren beginnen om te vallen, ongeveer een maand voor de oogst: een bol vol water bewaart slecht.

Regelmatig schoffelen vervangt met voordeel het gieten en het mulchen. Ga om de tien tot vijftien dagen met de schoffel tussen de rijen, vooral na regen, om de korst te breken en de grond te verluchten. Vlak bij de bollen trekt u het onkruid met de hand uit om het vlies niet te beschadigen. Als u toch wilt mulchen, kies dan een fijne, droge mulch zoals gedroogd grasmaaisel, in een laag van hoogstens twee centimeter, en houd de hals altijd vrij. In een grond die het jaar voordien correct gecomposteerd werd, is geen meststof nodig; te veel stikstof geeft veel loof en zachte bollen die in de kelder wegrotten.

Vanaf juni worden de bollen dikker en komen ze vanzelf boven de grond uit: probeer ze niet te bedekken, zo rijpen ze en krijgt hun vlies kleur. Schuif de grond rondom zelfs wat weg om ze aan de zon bloot te stellen. Verschijnt er een bloemstengel, herkenbaar aan zijn dikke steel en zijn verdikking, knip die dan meteen weg ter hoogte van de bladeren: de bol blijft eetbaar maar bewaart niet, eet hem als eerste. Vouw de bladeren niet om om de rijping te versnellen, zoals vroeger werd aangeraden: dat zet de deur open voor halsrot.

De uienvlieg legt in april-mei haar eitjes aan de voet van de jonge planten; haar larven vreten gangen in de bol, die geel wordt en loskomt. Leg vanaf het planten tot half juni een fijnmazig insectengaas en wissel de rijen af met wortelen, waarvan de geur het spoor in de war brengt. Trek elke verwelkte plant uit en gooi ze bij het restafval. Tegen valse meeldauw, die de bladeren bij warm en vochtig weer grijs bevilt, zet u ruim, maakt u het loof nooit nat en verstuift u om de tien dagen een heermoesaftreksel, van juni tot de oogst. Een rotatie van vier jaar blijft de beste bescherming tegen witrot.

Maart-april: planten, het gaas leggen en de vogels in de gaten houden. Mei: om de twee weken schoffelen en het onkruid met de hand uittrekken. Juni: het gaas weghalen, de bollen vrijmaken, een- of tweemaal gieten als de maand droog is en de bloemstengels verwijderen. Juli: stoppen met gieten, letten op valse meeldauw en een droge plek klaarmaken om te drogen. Augustus: de zomeruien oogsten, drogen, sorteren en opslaan. Oktober-november: de winteruien op een verhoogd bed planten, en de overgebleven plantuitjes droog wegleggen zodat ze niet kiemen.

Oogst wanneer twee derde van de bladeren omgevallen en geel is, op een droge ochtend, door de bollen met een vork op te lichten zonder aan het loof te trekken. Laat ze drie tot vijf dagen bij droog weer op de grond drogen, met de wortels naar boven, of spreid ze bij regen uit op een rooster onder een goed verlucht afdak. Het drogen gaat nog twee tot drie weken door, tot de hals dun en droog is en het vlies knispert. Was uien nooit, borstel alleen de aarde weg. Slordig drogen is de eerste oorzaak van rot in de kelder: neem uw tijd, de bewaring hangt ervan af.

Om nooit zonder uien te zitten, combineert u drie teelten: winteruien geplant in oktober voor een oogst in juni, voorjaarsplantuitjes voor de winterbewaring, en een zaaisel witte uien van half augustus onder vliesdoek voor verse jonge uitjes vanaf april. Bewaaruien, opgeslagen tussen 5 en 15 °C in een droge, donkere ruimte, houden het tot maart; controleer ze elke maand en eet eerst de grootste op, die minder goed bewaren. Bollen die aan het einde van de winter kiemen, kunt u in een pot planten voor groene pijpajuin tot aan de eerste oogsten.